Gerçek Sahip (UBO) Nasıl Bulunur? Paravan Şirketler ve Yaptırım Taraması
Bir şirketin sicilde görünen sahibi ile onu gerçekte kontrol eden kişi her zaman aynı değildir. Arada başka şirketler, vekil hissedarlar ve farklı ülkelerdeki kayıtlar olabilir. Bu rehber, bir şirketin gerçek sahibini (ultimate beneficial owner, UBO) adım adım bulmayı ve bu kişiyi yaptırım listelerinde doğru şekilde taramayı anlatır.
Gerçek sahip kimdir?
Gerçek sahip (Türk mevzuatındaki adıyla gerçek faydalanıcı), bir şirketin nihai olarak sahibi olan ya da onu kontrol eden gerçek kişidir. Bir şirket ya da vakıf asla gerçek sahip olamaz; zincirin sonunda mutlaka bir insan vardır. Uygulamada genellikle yüzde 25’in üzerinde pay sahibi olan kişiler esas alınır. Ancak kontrol sadece hisseyle sağlanmaz: oy haklarını devralan bir vekâletname, yöneticileri atama yetkisi veya şirket adına karar veren gizli bir anlaşma da kontrol demektir.
Sahiplik zincirini çizin
- Hedef şirketin sicil kaydından başlayın: ortaklar, pay oranları ve yöneticiler.
- Ortaklardan biri şirketse, o şirketin kayıtlı olduğu ülkenin siciline geçin ve aynı soruları tekrar sorun.
- Her katmanda tarihleri not edin: kim, ne zaman ortak ya da yönetici oldu, ne zaman ayrıldı?
- Zincirin ucunda bir gerçek kişiye ulaşana kadar devam edin. Ulaşamıyorsanız, zincirin nerede kesildiğini yazın; bu da bir bulgudur.
- Sonucu basit bir şemaya dökün: kutular şirketler ve kişiler, oklar sahiplik ve kontrol ilişkileri.
Paravan yapının işaretleri
- Aynı adreste yüzlerce şirket: Sanal ofis ve kurumsal hizmet adresleri meşru olabilir, ama tek başına “fiziki ofis” kanıtı değildir.
- Profesyonel yöneticiler: Yüzlerce şirkette aynı anda yönetici görünen kişiler genellikle sadece imza atar; kararları başkası verir.
- Vekil (nominee) hissedarlar: Hisseyi “başkası adına” tutan şirketler. Asıl soru, oy ve temettü haklarının kime devredildiğidir.
- Zamanlama: Bir yaptırım kararından ya da olumsuz bir haberden hemen sonra yönetici veya sahip değişikliği.
- Açıklanamayan para akışı: Faizsiz, teminatsız, vadesiz “grup içi” borçlar; mali tablolarda “nihai kontrol eden taraf yoktur” ifadesi.
- Çelişen anlatılar: Satıcının sunumunda anlatılan sahiplik ile kayıtların gösterdiği sahiplik farklı.
Kayıtlar nerede?
- İngiltere (Companies House): Şirketlerin “önemli kontrol sahibi kişiler” (PSC) kaydı 2016’dan beri ücretsiz ve herkese açıktır. Yöneticilerin diğer şirketlerdeki görevleri de listelenir.
- AB ülkeleri: Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın 22 Kasım 2022 kararından sonra birçok ülke gerçek sahip kayıtlarını herkese kapattı; erişim artık çoğu yerde “meşru menfaat” gösterenlere açık.
- Türkiye: Gerçek faydalanıcı bildirimleri Gelir İdaresi’ne yapılır ve herkese açık bir sorgu ekranında yayımlanmaz. Bu yüzden Ticaret Sicil Gazetesi’ndeki ortak, pay devri ve müdür ilanları en önemli açık kaynaktır.
- OpenCorporates ve GLEIF: Birçok ülkenin sicilini tek yerden aramak ve LEI kodu olan şirketlerin ana şirket bilgisini görmek için.
- ICIJ Offshore Leaks: Panama, Paradise ve Pandora belgelerinde geçen offshore şirketler, vakıflar ve aracılar.
Ayrıntılı sicil araştırması için şirket sicili araştırması rehberimize bakın.
Yaptırım taraması
Gerçek sahibe ulaştığınızda, hem kişiyi hem de zincirdeki her şirketi yaptırım listelerinde tarayın. Başlıca listeler:
- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Konsolide Listesi.
- ABD OFAC SDN listesi: OFAC’ın yüzde 50 kuralına göre, listedeki kişilerin toplamda yüzde 50 veya daha fazlasına sahip olduğu şirketler listede adı geçmese de yaptırımlı sayılır.
- Avrupa Birliği yaptırım listeleri: AB Yaptırım Haritası’nda rejim ve ülke bazında görülebilir.
- İngiltere Yaptırım Listesi (UK Sanctions List).
- Türkiye: 6415 ve 7262 sayılı kanunlar kapsamındaki malvarlığı dondurma kararları Resmî Gazete’de yayımlanır.
OpenSanctions bu listelerin çoğunu tek aramada birleştirir; ama karar vermeden önce kaydı mutlaka listeyi yayımlayan kurumun kendi sitesinde doğrulayın.
İsim eşleştirme: en sık hata burada yapılır
- Kiril, Arap ve diğer alfabelerden gelen isimler farklı yazılır: Евгений; Yevgeniy, Evgenii veya Evgeny olabilir. Muhammed; Mohammed, Muhammad veya Mohamad olarak geçebilir.
- Baba adı (Rusçadaki -oviç/-ovna gibi), soyadı-ad sırası ve Türkçe karakterler aramayı değiştirir. Benzer yazılışları da bulan bulanık arama kullanın.
- İsim tek başına kanıt değildir. Doğum tarihi, uyruk, pasaport numarası, adres ve bağlantılı şirketlerle eşleştirin.
- Aynı isimli iki kişi aynı listede bile olabilir. Yanlış eşleşme masum bir kişiyi suçlamak demektir.
Raporlama
Raporda kesin bulguları (sicil kaydı, liste kaydı) çıkarımlardan (aynı kişi olması kuvvetle muhtemel) ayırın, her bulgunun kaynağını ve erişim tarihini yazın. Nasıl yapılacağını OSINT raporu yazma rehberimiz anlatıyor.
Bu becerileri DD-002 “Görünmez Ortak” görevinde deneyebilirsiniz: paravan şirketler, vekil hissedarlar ve yaptırım listesinde iki benzer kayıt sizi bekliyor.
Sık sorulan sorular
Gerçek sahip (UBO) ile hissedar aynı şey mi?
Hayır. Hissedar bir şirket de olabilir; gerçek sahip ise zincirin sonundaki, şirketi nihai olarak sahiplenen ya da kontrol eden gerçek kişidir.
Bir kişinin yaptırım listesinde olup olmadığını nasıl kontrol ederim?
OpenSanctions ile birçok listeyi tek seferde tarayın, ardından eşleşmeyi listeyi yayımlayan kurumun (BM, OFAC, AB, İngiltere, Resmî Gazete) kendi kaydında doğrulayın.
İsim eşleşirse kişi kesin olarak yaptırımlı mıdır?
Hayır. Aynı ya da benzer isimli birçok kişi olabilir. Doğum tarihi, uyruk, pasaport numarası ve adres gibi tanımlayıcılar da eşleşmeden sonuca varmayın.