Due Diligence Nedir? OSINT ile Şirket ve Aday Doğrulama Rehberi

Due diligence (durum tespiti), bir şirketle iş yapmadan, bir yatırıma girmeden ya da birini işe almadan önce karşı tarafın beyanlarının doğru olup olmadığını araştırmaktır. Açık kaynak istihbaratı, bu araştırmanın en hızlı ve en ucuz ilk adımıdır. Bu rehberde şirket doğrulamayı ve işe alım öncesi aday taramasını anlatıyoruz.

Ne zaman due diligence yapılır?

• Tedarikçi ve iş ortağı seçimi: Özellikle ön ödeme istendiğinde.
• Yatırım ve şirket satın alma: Şirketin gerçek geçmişi, ortakları ve riskleri.
• Uyum (compliance) ve kara para aklamayı önleme: Müşterinin ve iş ortağının yaptırım listelerinde olup olmadığı.
• İşe alım: Özellikle güven gerektiren pozisyonlarda adayın beyanlarının ve işe uygunluğunun kontrolü.

Şirket doğrulama: beyan ile kayıt

Due diligence’ın temel mantığı basittir: Şirketin kendisi hakkında söylediklerini bir sütuna, başkalarının kayıt altına aldıklarını diğer sütuna yazın ve karşılaştırın.

1. Ticaret sicili: Kuruluş tarihi, yöneticiler, kayıtlı adres, çalışan sayısı ve finansal tablolar. Şirket “10 yıldır faaliyetteyiz” diyor ama sicilde geçen yıl kurulmuş görünüyorsa ciddi bir sorun var demektir.
2. Alan adı: Web sitesinin alan adı ne zaman kaydedilmiş? Eski bir şirketin web sitesi birkaç aylık olabilir mi?
3. Web arşivi: Sitenin geçmiş kopyaları neyi gösteriyor? Birkaç ay önce boş bir şablon mu vardı?
4. Adres: Kayıtlı adres gerçek bir ofis mi, yoksa yüzlerce şirketin kayıtlı olduğu sanal ofis mi?
5. Referanslar: Referans veren şirketle, kendi bulduğunuz iletişim bilgileri üzerinden bağımsız olarak görüşün; belgedeki numarayı aramayın.
6. Yaptırım ve olumsuz haber taraması: Şirket ve yöneticileri yaptırım listelerinde ya da dolandırıcılık haberlerinde geçiyor mu?

Kırmızı bayraklar

• Beyan edilen kuruluş yılı ile sicil kaydının uyuşmaması
• Çalışan sayısı iddiası ile finansal tablolardaki sayının çok farklı olması
• Çok yeni alan adı ve şablon web sitesi
• Sanal ofis adresi ve tek yöneticili şirket
• Yüksek tutarlı ön ödeme ve zaman baskısı (“bu ay ödenirse kapasite ayırırız”)
• Doğrulanamayan ya da yalnızca şirketin verdiği numaradan ulaşılan referanslar

İşe alım öncesi aday taraması

Aday taramasında amaç adayı “her yönüyle” araştırmak değil, beyanlarını ve pozisyona uygunluğunu doğrulamaktır. Diploma, lisans ve referanslar çoğu zaman doğru çıkar; asıl değerli bulgu, kâğıt üzerinde kusursuz görünen bir adayın işle doğrudan ilgili bir riskini ortaya koyan izdir. Örneğin bakım personeli adayının, bakımını üstlendiği kişileri aşağılayan paylaşımları gibi.

Hukuki çerçeve

• Aydınlatma ve rıza: Aday, hangi verilerinin hangi amaçla inceleneceği konusunda bilgilendirilmeli; tarama kapsamı açıkça belirlenmelidir.
• Ölçülülük: Yalnızca pozisyonla ilgili bilgiler araştırılır ve rapora girer.
• Özel nitelikli kişisel veriler: KVKK’ya göre sağlık, din ve mezhep, siyasi düşünce, sendika üyeliği gibi veriler özel niteliklidir; aday değerlendirmesinde kullanılmamalıdır.
• Ayrımcılık yasağı: İş Kanunu, işverenin dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, din gibi nedenlerle ve gebelik nedeniyle farklı işlem yapmasını yasaklar.

Rapor nasıl yazılır?

Raporda her bulgu için kaynak, tarih ve bulgunun işle ilişkisi yazılır. Bir hesabı bir kişiye bağlarken tek bir ipucuyla yetinmeyin: e-posta adresi, kullanıcı adı, profil fotoğrafı, konum ve paylaşım tarihleri gibi birbirinden bağımsız birkaç eşleşme arayın. Bulgular, adaya açıklama hakkı tanınarak değerlendirilmelidir.

Şirket ve aday doğrulamayı due diligence görevlerimizde deneyebilirsiniz: vaka dosyasındaki belgeleri karşılaştırın, çelişkiyi bulun.